HỌ LƯƠNG ĐỨC Ở LÀO CAI

Cuộc sống nơi rừng núi càng văn minh thì rừng càng thu hẹp dần và dấu tích chủ nhân thực sự của rừng cũng mất dần. Nơi tôi sống thời đi học phổ thông đã từng thấy dấu chân Hổ và biết chuyện Hổ bắt lợn nhà. Chuyện đó xẩy ra từ 40 năm trước. Những năm đầu cấp II (1967-1969), tôi học tận Km 30 thuộc xã Phong Hải (tách khỏi Phong Niên tháng bằng Quyết định số 307/QĐ-NV ngày 20 tháng 9 năm 1966 của Bộ trưởng Bộ Nội vụ). Lúc này cuộc Chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mĩ chưa dừng nên Trường sơ tán vào Vĩ Kim cách đường 2 Km. Thầy trò tự chặt cây rừng dựng nhà, làm bàn và ghế. Gọi là Trường nhưng thực ra năm đầu chỉ có 1 lớp 5, năm sau 1 lớp 5, 1 lớp 6. Chúng tôi phải bổ nứa ghép thành bàn, ghế rất vất vả. Từ nhà tới lớp 8 Km, lại chả có đồng hồ nên nhiều lúc tôi đi từ nửa đêm, lúc chưa ai dậy. Nếu hôm nào LĐ chiều tôi ở lại hôm sau học xong mới về (tới nhà nhiều khi đã 3 giờ chiều !). Hồi đó rừng ...

Nếu như Lễ Khai Hạ phổ biến ở thành thị để sau đó những người buôn bán bắt đầu đi chợ, mở cửa hàng thì ở nông thôn và gắn với người nông dân là Lễ Tịch Điền. Tết Lễ là sinh hoạt văn hoá đã có từ lâu đời. Ngày nay có nhiều lễ, tục đã bị mất đi do tính không cần thiết hoặc phức tạp phiền hà. Nhưng cũng có những lễ sẽ không bao giờ mất đi. Xu hướng mấy năm gần đây nhân dân ta đang từng bước khôi phục lại những lễ xưa, tục cũ. Đây là một dấu hiệu đáng mừng cho sự nghiệp giữ gìn và phát huy những vốn văn hóa truyền thống của dân tộc. Lễ Tịch Điền 籍田礼 hay còn gọi là lễ Hạ Điền do vua Thần Nông đặt ra. Thủa ấy cứ mỗi khi Xuân về, nhà Vua lại tự thân cày mấy đường làm gương cho dân chúng và để làm khai lễ Tịch Điền. Lễ Tịch Điền được cử hành trong một ngày đầu Xuân . Nhà Vua ngự trên một cỗ xe, đem theo cày, bừa đi thẳng tới sở Tịch Điền, có văn võ bá quan, quân lính và nhân dân theo hầu. Nhà Vua xuống ruộng cày ba đường, các Công khai Đại phu cày bảy đường, Sĩ cày chín đường và cuối cùng nh...

Hôm nay là ngày giỗ Cô, Từ xa dâng vọng trang thư nhớ người. Cô tôi ( ở Hải Phòng chị bố cũng gọi bằng cô ) Lương Thị Thị 梁氏巿 Sinh năm Giáp Dần, Duy Tân thứ 8 (1914). Như vậy tên của cô, bố và chú tôi sẽ là: 怡,市,親, 逸 với nghĩa: Vui vẻ, họp chợ, thương yêu , yên vui.. Sau khi vợ sinh 2 gái (Ri, Thị) bỏ ra ngoài Vàng Danh, Cẩm Phả làm phu mỏ Than. Mãi khi cụ Mạo sai con là Liêm ( tuy là cháu gọi ông tôi bằng chú nhưng còn hơn cả tuổi ông; Biết ông rất thích chơi Diều nên Bác Liêm rủ ông về vào dịp Hội thả Diều ra tìm, mới về ). Do vậy bố tôi cách cô tới 6 tuổi. Co tóc dài, mỗi lần gội đầu phải kê ghế để đứng chải tóc. Lớn lên trong khốn khó, không được học hành, phải cùng mẹ bươn chải nuôi em từ nhỏ. Người đảm đang, có trách nhiệm với việc họ, việc làng, hơi “khó tính”, ít hợp với con cái. Vất vả đường chồng con. Năm 1962 từ Mĩ Đức, cô và anh Taùa cùng gia đình chị Phường-Ruân lên khai hoang ở Sơn Hải, ở Đội An Lão. Nơi đây là đất bãi ven hữu ngạn sông Hồng xen những đồi thấp ...

Cách đây 31 năm, những ngày này chúng tôi đang bấn lên vì học lại nặng một nỗi lo gia đình chưa biết sơ tán về đâu? Dạo đó tôi đang học năm thứ năm tại Học Viện Quân y. Lúc này quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc đã căng thẳng. Bọn tôi được học tập gương liệt sĩ Lê Đình Chinh và phổ biến phải sẵn sàng đồng thời cũng nhận thư nhà từ Lào Cai viết xuống là người Hoa từ các tỉnh nội địa bỏ về Trung Quốc qua đường Lào Cai đông và khá phức tạp; thanh niên được vũ trang và đi trồng tre, tập luyện.... Tại An Phong ( sau này gọi là thôn ), nơi gia đình tôi cư ngụ, nhiều hộ dân từ tuyến I chuyển về quê hoặc về tuyến II. Trong dịp đó, hộ ông Phận chuyển từ Bát Xát về và một số hộ lẻ ( Chị Thi, chị Hậu ) từ nơi khác chuyển đến. Nhiều hộ rục rịch định chuyển xuôi. Song ở quê cũng rất khó khăn, đất đai đã bán nên cuối cùng cũng chẳng ai về. Tết Kỷ Sửu ấy tôi không ngược Lào Cai mà đi Nho Tống, Phú Minh, Phú Xuyên chơi tại nhà bạn là Phùng Th...

Theo quy luật, cái gì có mở đầu cũng có kết thúc. Tết cũng vậy và kết thúc Tết người Việt làm Lễ Hóa vàng. Lễ này được gọi là Lễ tạ hay còn gọi là Tết Khai hạ. Đây chính là ngày làm lễ dâng hương “bế mạc” dịp Tết Nguyên đán để mọi người tiếp tục công việc thường ngày. Để đón mừng Tổ Tiên về ăn tết, ngay từ đêm 30, mọi nhà đều làm cơm để dâng lên tổ Tiên, nôm na gọi là Lễ Cúng cơm . Lễ này kéo dài suốt trong các ngày Tết cho tới ngày "hóa vàng". Trong mấy ngày Tết, Tổ Tiên đã về ngự trị ở trên bàn thờ, ngày hai bữa, người ta làm cơm cúng với những món quý nhất và ngon nhất như các món nấu cỗ: măng, nấm, miến, bong bóng, giò chả, bánh chưng.... Đặc biệt trên bàn thờ gia tiên đèn hương lúc nào cũng phải nghi ngút và không được để tắt. Do vậy, người ta thường dùng thứ hương đặc biệt là hương vòng hay hương sào ( là những thứ hương có nhiều chiều dài và thân hương thật to có thể cháy với một thời gian khá lâu ). Ngày nay nhiều nhà dùng hương điện thực ra chỉ để trang trí chứ kh...