Tìm hiểu về TIẾNG KÈN trong Tang ma

Cái chết, tự bản thân nó, không đặt ra vấn đề “hay” hoặc “dở” mà là lẽ tự nhiên. Mọi ”sự sống” cuối cùng cũng đều phải “chết”. Điều đó là “không thể đảo ngược”,  “có Sinh ắt có Diệt” là thế !. Khi đó, tất cả các chức năng sống trên cơ thể đó đều kết thúc.

Cổ nhân có câu: “sống dầu đèn, chết kèn trống” nói lên tầm quan trọng của “tiếng kèn” trong các “đám tang”; âm điệu tiếng Kèn (mặc định trong mỗi đám ma) do người thổi tự lấy hơi và điều khiển.

Trong mỗi đám, tiếng kèn Đại là hay nhất. Kèn này có Loa (hình chóp to) với 8 Nốt (6 nốt dọc, 01 nốt cạnh và 01 nốt sau) do đó tạo âm thanh trầm bổng, Dăm kèn thường làm bằng cây sậy (ấm tiếng nhưng không bền) và tổ sâu (gọn tiếng, rất bền.) là chủ yếu, thường phối chung với đàn bầu, nhị, trống, thanh la, kèn đồng...; kèn Trung cũng như vậy nhưng nhỏ hơn, tiếng thanh và vang xa; kèn Đồng nhỏ, tiếng réo rắt vang xa, không có nốt.

 Đầy đủ, theo truyền thống gồm 8 loại nhạc cụ (Thạch, thổ, kim, mộc, trúc, bào, ti, cách tức là gồm: các nhạc khí chế tác bằng đá, bằng đất, bằng kim loại, bằng  gỗ, nhạc khí dùng hơi thổi, các nhạc khí làm bằng vỏ quả bầu, các nhạc cụ dây,  các loại trống mặt bịt bằng da như trống cái, trống đế, trống chầu,...) nên “người có chữ” gọi là “phường bát âm” 八音坊 mà nay thường có Đàn Bầu, Nhị, Sáo, Trống, Sanh, Phách…kèm Tăng âm, Loa đài,…tập hợp trong “Đoàn Nhạc Hiếu” mà đoàn nào cũng mở loa rất To (chắc là để quảng cáo). Tuy vậy, trong đám thì nổi và duy trì, có vai trò cầm trịch như “nhạc trưởng” là ở tiếng kèn mà âm điệu là do người thổi lấy và nhấn nhá, luyến láy, nhả hơi...

 Đám ma, tiếng kèn ai oán não nề, quyện với tiếng chiêng, tiếng trống,.. như lời than thở, tiếc nuối của Tang chủ, như lời vong hờn trách cõi trần,… đều xuất phát từ Nhã nhạc cung đình cốt sao đủ “Hỉ, nộ, ái, ố” (Lâm khốc ai oán sầu bi ; Lưu thủy, Hành vân bay bổng, dịu dàng đôi khi mượt mà) thổi nghe hay hoặc không tùy thuộc vào cảm nhận của thợ kèn; người có mặt trong tang trường và khách phúng viếng,…

Có thể “thưởng” thêm cho thợ kèn một ít tiền, để họ thổi theo yêu cầu của khách, dâng lên người quá cố họăc đặt “khóc” cho tang khách hay người vắng mặt!. Việc này gọi là “ca kèn”.

Hiện có nơi vẫn duy trì tục “chèo đò” (lái đò hát theo điệu Chầu văn hoặc hát Xoan kèm theo tiếng kèn, tiếng nhị,... đưa linh hồn đến chùa chiền, sông suối,... để an ủi vỗ về linh hồn người vừa khuất,...). Có  đám “chèo” cả lúc “đưa tang” khi “đò khê”, “đò tắc” đoàn rước và vong cần “vượt cạn”,...rất cần những người có mặt “ra tay giúp đỡ, làm Phúc,...” (qua lời người “chèo đò”)!

Với những đám đó, con cháu hay người dự đám,... cần chuẩn bị sẵn ít tiền lẻ để “phòng bị” !

Nhưng với “người chết trẻ” để tránh việc “trùng tang”, đau lòng cho “người còn sống”, nhất là cha mẹ đẻ và để người mất dễ siêu  thoát,... dân gian hay làm đám tang đơn giản, lược bớt hoặc gia giảm một số thủ tục so với các đám “2 50 về già” !.

Phong tục mỗi nơi, mỗi đám, mỗi thời mỗi khác,... nhưng đại loại là thế và thường do “Thầy” và “Gia chủ” định ra.

Biết rằng, tuổi trẻ (dưới 40) là tuổi hứa hẹn, nếu không làm nên công trạng to lớn gì thì cũng phải sống để hưởng trọn những thú vui đời người nên có những quy định “bất thành văn” khác !.

Người chết trẻ (tùy quan niệm từng vùng và thay đổi theo thời gian) là sự mất mát lớn, thường được coi là nỗi đau “đầu bạc tiễn đầu xanh”, mang lại sự xót xa và hoài niệm sâu sắc do những tài năng hoặc nét đẹp chưa kịp tỏa sáng hết. Đó là một sự phi lý, người phải chịu những trò đùa tai ác của số phận.. Và càng là những người chết trẻ có tài năng (về: chính trị, quân sự, văn chương, nghệ thuật...), thì càng khiến người đời cảm thấy nuối tiếc, xót xa. Đôi khi nuối tiếc xót xa chỉ vì những người chết trẻ ấy đẹp,  “tạo vật đố toàn”, ông trời ganh ghét trước sự toàn vẹn.

Dân gian có câu: “Chết trẻ, khỏe ma”. Nhưng lại cho rằng để khỏi cho mai ngày “đằng nào mà chả chết”, nên tránh việc đau lòng cho “người còn sống”, nhất là cha mẹ đẻ và để để người chết dễ siêu  thoát,... dân gian hay làm đám tang đơn giản, lược bớt hay thêm một số thủ tục (đôi khi khá khó hiểu với người “ngoài cuộc” hay người “ít am hiểu”). Ví dụ trong khi tiến hành tang lễ người ta không thổi kèn, không than khóc thảm thiết,...

Tâm linh Thường thờ cúng riêng, không nên để lâu trong nhà, tang lễ cần tránh khóc lóc quá thảm thiết, không thổi kèn,...(để người mất dễ siêu thoát ?).

Nguyên nhân: Tai nạn giao thông, đuối nước, bệnh tật, tự tử, hoặc do rủi ro môi trường sống (động đất, bão lũ, dịch bệnh, chiến tranh, tai nạn giao thông, ngộ độc thực phẩm, say rượu), ẩu đả, đau khổ vì tình....

-         Lương Đức Mến, TK nhiều tư liệu và thực tế địa bàn, 23/G năm Bính Ngọ 2026-