Nguyên tắc Chiêu mục khi Cúng lễ, đặt Bài vị, Ảnh, Mộ phần

Thời Nho giáo thịnh hành, mọi việc đều được sắp đặt theo một trật tự nghiêm ngặt, đó là 昭 穆 法  “nguyên tắc chiêu mục”, như: “左 文 右 武, 左 男 右 女, 左 昭 右 穆 ”  “tả văn hữu võ, tả nam hữu nữ, tả chiêu hữu mục”.

Nguyên tắc này, trong đời sống tâm linh khi đặt mộ, bài vị, ảnh thờ…là: “左 昭 右 穆”  “Tả chiêu hữu mục”, tức bên tả (đời lẻ, nam, phía Đông 東) là hàng “chiêu” ở bên trái, bên hữu (đời chẵn, nữ, phía Tây 西) là hàng “mục” ở bên phải. Trong đó chú ý rằng: “Trái/Phải” là theo hướng hướng nhìn ra của Từ đường của Nghĩa trang tức là ngược hướng với người đứng lễ quay mặt vào. Cổ nhân quy định như vậy bởi:

- Phía Đông là nơi mặt trời mọc, số lẻ và nam giới thuộc Dương mà hướng Đông là ở phía tay Trái khi quay mặt về hướng Nam.

- Phía Tây là nơi mặt trời lặn, số chẵn và nữ giới thuộc Âm mà hướng Tây là ở phía tay Phải khi quay mặt về hướng Nam.

Theo đó, khi đặt Bài vị trên Ban thờ tại Từ đường hay đặt các ngôi mộ của tiền nhân trong Nghĩa trang dòng họ, theo nguyên tắc 左昭右穆 “Tả chiêu hữu mục”:

- Bài vị (Mộ) Thuỷ tổ đặt ở vị trí trung tâm;

- Bài vị (Mộ) của Tổ đời thứ nhất là hàng chiêu 昭 tức bên trái (左 tả) bài vị (mộ) thuỷ tổ;

- Bài vị (Mộ) của Tổ đời thứ hai là hàng mục 穆 tức bên phải (右 hữu) bài vị (mộ) thuỷ tổ.

Cứ thế đặt tiếp đời lẻ bên Trái, đời chẵn bên phải Bài vị (mộ) của Thuỷ Tổ... Cứ thế tiếp đến các đời sau.

Như vậy, hai bài vị tương ứng ở hai hàng, bài vị bên hàng chiêu sẽ trên bài vị trên hàng mục một đời. Ví dụ bài vị số 4 bên hàng chiêu (Đời 7) sẽ trên bài vị số 4 bên hàng mục (Đời 8) một đời.

Nguyên tắc chiêu mục trong việc xếp hàng khi cúng lễ, xếp mộ, bài vị, ảnh của cặp vợ chồng tuân theo “Nam tả Nữ hữu”, thể hiện ở các việc:

- Trong lễ Ăn hỏi, Xin dâu: đoàn nhà trai ngồi dãy bàn bên trái, đoàn đại diện nhà gái ngồi bên phải  hướng từ ban thờ nhìn xuống;

- Khi chụp ảnh chung, khi nằm ngủ...: chồng ở bên trái của vợ, vợ ở phía bên phải của chồng là phù hợp với: "Nam dương, Nữ âm" sẽ thuận hơn;

- Khi sắp hàng trong lễ hội, lễ tang, cầu cúng: nam đứng bên trái, nữ bên phải theo hướng từ lễ đài, ban thờ nhìn ra;

- Khi đặt mộ, ảnh, bài vị thì vợ ở bên phía tay phải của chồng (trợ thủ thứ nhất) và chồng ở bên phía tay trái của vợ (phụ nữ yêu bằng trái tim).

Mở rộng ra, trong  các nghi lễ ta cũng thấy :

+ Khi tiếp quốc khách: Nước chủ nhà:quốc kỳ, nguyên thủ quốc gia ở phía bên trái theo hướng nhìn ra phía trước còn khách nước ngoài ở vị trí bên phải;

+ Trong các văn kiện có ký kết giữa hai bên thì bên chủ nhà ngồi ký phía trái vào góc phải tờ giấy cần ký; bên khách thì ngược.

Chiêu mục: còn chỉ hai bàn thờ để thờ cha, con mới quá cố cạnh bàn thờ chính, thờ Tổ tiên .

- Lương Đức Mến (ST và BS)-