Năm Giáp Ngọ nhuận tháng Giáp Tuất

Mấy hôm rày nhiều người hỏi “Năm 2014 này có nhuận không ?” và “Vào năm nhuận có nên cưới gả, cát táng không ?”. Nên ôn lại tí chút.

1. “Nhuận” và cách tính năm nhuận:

Trong phép làm lịch, “Nhuận” (A: Intercalation, P: Intercalation, H: 置閏) là sự dôi ra (ngày, tuần, tháng) so với năm thường để làm cho lịch phù hợp với các mùa thời tiết. Thực ra tuy gọi là “năm nhuận” (H: 閏年, A: Leap year, P: Année bissextile) nhưng chỉ là hiện tượng có “ngày thừa” 閏日, “tháng thừa” 閏月 trong năm đó so với các tháng, các năm bình thường khác, chứ không phải là thừa năm!

Năm mặt trời hay năm thời tiết không phải là một số nguyên các ngày, nhưng năm trong các lịch thì lại phải là số nguyên ngày. Cách duy nhất để giải quyết sai biệt giữa năm mặt trời và năm trên lịch là biến đổi số ngày của mỗi năm trong các loại lịch.. Việc xác định năm nào là nhuận có thể được tính toán (lịch Julius, lịch Gregory, lịch Trung Quốc và lịch Do Thái cổ), hoặc được xác định theo các quan sát thiên văn (lịch Iran).

Lịch tính thời gian theo mặt trời gọi là Dương lịch. Trái đất quay trọn một vòng xung quanh mặt trời mất 365 ngày và 6 giờ. Năm dương lịch có số nguyên là 365 ngày, một năm dương lịch còn thừa 6 giờ và 4 năm dồn lại thừa 24 giờ, bằng một ngày.  Do vậy, cứ 4 năm sẽ có một năm 366 ngày, gọi là năm nhuận. Nhuận ngày dương lịch được tính vào tháng 2, tháng có 29 ngày. Dương lịch chỉ có thêm ngày chứ không có thêm tháng. Năm nhuận là năm mà số chỉ năm phải chia hết cho 4, ví dụ: năm 2016 : 4 = 504 là năm dương lịch nhuận 1 ngày.

Âm lịch tính thời gian theo mặt trăng. Một tháng mặt trăng trung bình có 29,5 ngày. Một năm âm lịch có 354 ngày, ngắn hơn năm dương lịch 11 ngày. Cứ 3 năm lại ngắn hơn 33 ngày (hơn 1 tháng). Để âm lịch vừa chỉ được tuần trăng, vừa không sai lệch nhiều với thời tiết 4 mùa, cứ 3 năm âm lịch người ta phải cho thêm một tháng nhuận để năm âm lịch và dương lịch không sai nhau nhiều. Tuy nhiên, như vậy vẫn chưa đủ, năm âm lịch vẫn chậm hơn so với năm dương lịch. Người ta khắc phục tình trạng trên bằng cách cứ 19 năm lại có một lần cách 2 năm thêm một tháng nhuận. Thực ra đấy là Âm Dương lịch hiện đang sử dụng theo múi giờ Việt Nam (UTC + 7 G). Năm nhuận trong âm lịch quy tắc khác với dương lịch và nó là nhuận thêm tháng. Muốn tính năm nhuận âm lịch lấy số chỉ năm dương lịch tương ứng chia cho 19, nếu số dư là một trong các số: 0, 3, 6, 9 hoặc 11, 14, 17 thì năm âm lịch đó có tháng nhuận.

Phật lịch cũng có việc thêm vào 7 tháng nhuận (adhikamasa) trong chu kỳ 19 năm và 11 ngày nhuận (adhikavara) trong chu kỳ 57 năm, nhưng ít liên quan tới đời sống dân thường nên không tập trung nghiên cứu

2. Nhuận cả âm lịch và dương lịch:

Đa số trong một năm nếu năm tính theo dương lịch mà nhuận (tháng 2 có 29 ngày) thì năm tính theo âm lịch sẽ không nhuận (không dư tháng) nhưng nhiều khi cả dương lịch và âm lịch đều nhuận và đó là “nhuận kép”.

Ví dụ: năm mà số La Mã: MMXII, số chỉ năm là 2012 (chia hết cho 4) là năm nhuận, tháng Hai có 29 ngày còn theo âm lịch, năm Nhâm Thìn phần lớn các ngày trong năm 2012 (bắt đầu từ 23/01/2012  đến 10/02/2013) mà con số chỉ năm dương lịch là 2012 khi chia cho 19 được 105, dư 17 nên năm Nhâm Thìn âm lịch cũng nhuận, có tháng tư nhuận. Gần đây về tương lai là năm 2020 Canh Tý: ngày 29 tháng 2 lịch dương là ngày thứ Bẩy, 07/2 âm còn lịch âm nhuận 2 tháng Tư và ngày 01/4 nhuận là thứ Bảy ngày 23/5/2020, nó là ngày Bính Dần, tháng Tân Tỵ.

Mở rộng ra, muốn tính xem năm (dương lịch) nào có “nhuận kép theo lịch Việt” từ nay đến 2060 ta công thức: 2012 + n8 với n là số nguyên dương.

3. Năm nay có nhuận không:

Theo cái nguyên tắc này thì năm  Lịch Gregory MMXIV dương lịch ghi là năm 2014 (chia hết cho 19=106, bắt đầu từ thứ Tư ngày 01 tháng Chạp năm Quý Tị đến 10 tháng Một (11) Giáp Ngọ), âm lịch ghi là năm Giáp Ngọ (甲午, bắt đầu từ thứ Sáu ngày 31/01/2014 đến thứ Tư ngày 18/02/2015), Phật lịch tính là năm 2557 là năm nhuận theo âm lịch, tức năm Giáp Ngọ nhuận mà là nhuận 2 tháng 9.

Tháng 9 nhuận này là tháng thiếu (月小, có 29 ngày) bắt đầu từ thứ Sáu ngày 24/10/2014 (ngày Julius: 2456955) đến thứ Sáu ngày 21/11/2014 (ngày Julius: 2456983) và nguyệt danh theo Can Chi của nó vẫn theo tháng 9 trước, tức là tháng “Giáp Tuất” 甲戌 có thêm từ “nhuận”.

Như vậy năm nay: Dương lịch không nhuận (tháng 2 có 28 ngày) còn âm lịch có nhuận (2 tháng 9).

4. Liên quan đến tâm linh:

Năm nhuận chỉ là một thủ pháp của các nhà làm lịch nhằm làm cho năm âm lịch và dương lịch không sai lệch nhau nhiều chứ không ảnh hưởng đến vận hạn của con người hay quốc gia rộng ra là toàn thế giới cũng như ảnh hưởng đến “cát”, “hung” của việc tiến hành trong năm đó. Lịch sử đã chứng minh như vậy.

Có điều đối với những việc tính theo lịch âm thì Tết và ngày cúng giỗ nếu rơi vào tháng sau tháng nhuận phải “chờ” thêm 1 tháng nữa, còn nếu rơi vào tháng có tên nhuận phải cúng vào tháng chính.

Người việt thường kiêng tiến hành những công việc đại sự vào tháng “thêm vào” đó nhưng từ thời kỳ thánh Patrick và Bridget trong thế kỷ 5 người Ireland phụ nữ chỉ có thể được cầu hôn trong những năm nhuận.

- Lương Đức Mến TH và BS-