Tìm hiểu về CÂY GẠO

Cây gạo mà danh pháp hai phần là: Bombax ceiba, còn có tên gọi khác là mộc miên 木綿, và người Tây Nguyên gọi là cây Pơ-lang. Đây là loại cây quen thuộc, mọc hoang và các bộ phận của cây gạo như rễ, thân, hoa,… đều có thể dùng làm thuốc chữa bệnh.

Đây là loài cây mọc ở vùng nhiệt đới với THÂN cao, thẳng 英雄樹 (cây anh hùng) có gai mà VỎ thường được mang về cạo vỏ thô và gai, rửa sạch thái nhỏ phơi hay sấy khô sắc uống hay giã nát dùng tươi để chữa các chứng bệnh như viêm loét dạ dày, tiêu chảy, viêm đau khớp, chấn thương bong gân, gãy xương, đau răng, sưng vú, quai bị,…Hồi còn nhỏ thấy bà Nội tôi hay nướng nóng vỏ cây gạo “chườm” mỗi khi đau mỏi (bà bị “thấp khớp”). LÁ rụng vào mùa Đông, HOA đỏ với 5 cánh hoa mọc vào mùa Xuân (tháng 3 hoặc tháng 4), QỦA nhỏ chứa các sợi nhưng không dài sợi nên không thể kéo sợi và dệt như bông vải được mà thường dùng nhồi vào gối hay nệm (Tày, Thái, …) cũng như làm lớp cách nhiệt lót áo lạnh. GỖ của nó mềm có tác dụng làm Cốt pha chứ không làm cột, làm xà được.

Theo ghi chép trong lịch sử thì vua Nam Việt là Triệu Đà (趙佗,  257/235 tCn – 137 tCN) đã tặng một cây cho vua nhà Hán (漢, 202 tCn – 9; 25 – 220) vào thế kỷ 2 tCn cho nên hiện tại nhiều nới vùng TQ có cây này.

Trong tâm thức văn hóa Việt thì: “Thần cây đa, ma cây gạo, cáo cây đề” hay “Cây gạo có ma, cây đa có thần” mà khi còn bé trẻ em hay bị “dọa”.

Thời hiện đại, bài “Dòng sông hoa gạo” của nhạc sĩ Vũ Đình Trọng có câu: “Ngày bình yên hoa gạo nở ngang trời/Đỏ dòng sông Hồng Hà mùa con nước trôi/Ru em tôi, ru em tôi về thành phố/Lao Cai yên bình trong nắng chiều hoàng hôn”.

Nhắc tới Lào Cai không thể không nhắc tới Cốc Lếu, là tên một phường trung tâm xưa mà từ 01/7/2025 gộp với các phường Duyên Hải, Lào Cai, Kim Tân cùng các xã: Bản Phiệt, Vạn Hòa thành phường Lào Cai, bỏ thành phố Lào Cai. Cốc Lếu được cho là có nguồn gốc từ tiếng địa phương, gắn liền với hình ảnh hai “gốc gạo” lớn tại khu vực này. Chuyện xưa kể lại rằng: dẫn đường cho quan binh khám phá vùng này khi được hỏi địa danh, họ đã trả lời (bằng tiếng Dáy) là “Cốc réo” và người Pháp đã phiên sang chữ/tiếng Latinh là Cốc Lếu.  

Hồi Kháng chiến 9 năm, trong ánh trăng lu năm 1952, ở chính hai gốc gạo cổ, nhạc sĩ Ngọc Quang ôm cây ghi ta gỗ cất giọng bariton các bài “Thiên thai”, “Cô láng giềng”… cho các thương binh của Trung đoàn 246 nghe sau một cuộc hành quân đi tiễu phỉ ở Bắc Hà, Sa Pa (phía Đông, phía Tây thị xã) về.

Năm 1979, khi PLA tràn sang chiếm thị xã Lào Cai, chợ Cốc Lếu,... đúng vào “mùa hoa gạo” nên sau này giới “Dân chủ” hay lấy biểu tượng này làm nền cho các bài viết về “Cuộc chiến 279”.

Đến đầu những năm 1990 ở thị xã Lào Cai còn nhiều cây gạo. Ngay cạnh trụ sở Thị ủy và UBND thị xã cũng có. Khi làm đường cầu Cốc Lếu nối Hoàng Liên, báo chí tốn không ít giấy mực phản ánh dư luận xã hội về việc bỏ hay giữ lại các cây gạo này,…nhưng rồi chúng vẫn “biến mất”. 

      Hiện nay trên đường An Dương Vương men bờ hữu sông Hồng lác đác có mấy cây được trồng lại trên hành lang đã lát đá dù hệ thống lan can (cũng bằng đá) đã bị hư hỏng nặng 710 m trong cơn bão số 3 (Yagi, từ 07/9 đến 09/9/2024). Nhớ rằng sự hư hỏng này đã được Nhà thầu bỏ kinh phí 100% khắc phục xong.

Từ sau 01/7/2025 Cốc Lếu cùng với các phường Duyên Hải, Kim Tân, Lào Cai và các xã Vạn Hòa, Bản Phiệt gộp thành phường Lào Cai nhưng địa danh “Cốc Lếu” gắn với “Gốc Gạo” (“Cốc réo”) xưa vẫn còn trong tâm thức người dân, nhất là người dân từng sống từ những năm 1950-2000 ở thành phố biên cương “nơi con sông Hồng chẩy vào đất Việt” !.

       Rất hoan  nghênh và ủng hộ việc HĐND phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai sau sáp nhập đã kịp thời ra NGHỊ QUYẾT Số: 24/NQ-HĐND ngày 26/9/2025 Về việc chuyển đổi thôn thành tổ dân phố và đổi tên các tổ dân phố trên địa bàn phường Lào Cai trong đó có nội dung “Đổi tên 36 tổ dân phố phường Cốc Lếu cũ thành 36 tổ dân phố, phường Lào Cai” theo nguyên tắc: “ Số thứ tự (theo số thứ tự hiện trạng) + địa danh hành chính cũ (bỏ đơn vị hành chính “phường”) + phường Lào Cai. Theo đó, có “Tổ dân phố số 1 (2…36) Cốc Lếu, phường Lào Cai”. Như vậy, nghiễm nhiên địa danh “Cốc Lếu”  không hề mất đi kể cả trên văn bản hành chính !

-Lương Đức Mến, Rằm tháng Giêng Bính Ngọ-