Cùng là ĐÀO LÝ mà thành khác nhau

Sáng thứ Hai, ngày 10/6/2013 trên Facebook (http://www.facebook.com/men.phamthi/posts/540555766007060) tôi viết câu này:

Ai hay khi ném trái Đào,

Để cho trái Mận rơi vào tay ta.!

Sau đó nhận được một số comment (bình luận) tôi đã trả lời nhanh bằng comment và cả điện thoại, nay xin giải thích rõ:       

Gốc của quan hệ nhân quả trên từ mối quan hệ “Đào-Lý”. Nguyên trong Kinh thi 詩經[1] có câu :  “投我以桃，報之以李”(Đầu ngã dĩ đào báo chi dĩ lý), nghĩa là “Ném cho ta quả đào, báo lại ta sẽ cho quả mận”. Tuy cùng lấy ý từ đây nhưng trong thơ văn chữ Hán và thơ văn chữ Nôm lại được dùng với ý hơi khác nhau:

Hán văn nói 投桃報李 “Đầu đào báo lý” là chỉ quà tặng, đồ biếu xén lẫn nhau.

Còn trong văn Nôm, “lý” chỉ cây “mận” nên “đào-mận” chỉ quan hệ qua lại nam nữ. Như Truyện Kiều câu thứ 1289 là 𣋽桃最槾燐罗: (Sớm đào tối mận lân la) là chỉ ý sớm tối tình tự, dan díu với nhau.

Chú ý trong Truyện Kiều câu số 1741: 㤕𠊝桃李沒梗 (Xót thay Đào Lý một cành) thì chữ “Đào, Lý” lại là cây đào, cây mận chỉ người phụ nữ đẹp khi cụ Nguyễn xót thay cho nàng Kiều xinh đẹp mà bị trận đòn ghen tơi bời như gió táp mưa sa của Hoạn Thư (vợ Thúc Sinh).

Do vậy câu tôi viết trên FB, trong bối cảnh quanh tôi cuối tháng 5 đầu tháng 6/2013 có thể hiểu nôm na thế này:

1. “Có đi có lại mới toại lòng nhau”;

2. “Ông mất chân giò, bà thò chai rượu”;

3. “Ông ăn chả, bà ăn nem”;

4. “Làm ơn há dễ trông người trả ơn”;

5. “Không dưng ai dễ đem phần đến cho”;

    …

 Chữ nghĩa vốn “ý tại ngôn ngoại” nên cần xem đến “ngữ cảnh” nữa!

---

[1] Là bộ tổng tập thơ ca vô danh của Trung Quốc, một trong năm bộ sách kinh điển của Nho giáo. Các bài thơ trong Kinh Thi được sáng tác trong khoảng thời gian 500 năm, từ đầu thời Tây Chu đến giữa thời Xuân Thu, gồm 311 bài thơ với nguồn gốc khá phức tạp, gồm cả ca dao, dân ca và nhã nhạc triều đình của các tác giả thuộc mọi tầng lớp xã hội. Từ dân gian được chuyển thành văn, Kinh Thi đã trải qua quá trình sưu tầm, chỉnh lý, biên soạn công phu, từng được coi là “sách giáo khoa” toàn xã hội, luôn được các học giả truyền tụng.