Mọi người khi đến thăm gia đình đều có chung một thắc mắc là: Mẹ
tôi vừa mổ kết xương do gẫy Cổ xương đùi Trái được gần 1 năm, đang “bất động”
trên giường vẫn luôn “bấm tay” và tôi đã
ngoại 70, “tái hưu” rồi mà vẫn viết facebook, blog,…bằng máy vi tính (xách tay),…và đưa bài lên MXH đều đều?
Không có gì là “bí mật gia truyền” cả mà hoàn toàn có “cơ sở
khoa học” và thực tế!
Đọc xong bài này, sẽ rõ !
Trước hết, nhắc lại một số
hiểu biết để có cái nhìn chung và khoa học:
Bộ
não (H: 腦, A: Cerebral, P: Muscles) là
cơ quan quyền lực nhất của cơ thể, tuy chỉ cân nặng có ba pounds (pao-hệ thống cân lường Anh Mỹ, hoặc quốc tế,
được định nghĩa chính thức là 453,59237 gam), có kích thước khoảng 140 x
167 x 93 mm nhưng não là một “trung tâm điều hành” có nhiệm vụ chi phối, điều
khiển mọi chức năng của cơ thể, là trung tâm của sự hiểu biết và cảm giác. Nó được cấu
tạo bằng chất liệu tương tự như chất keo đặc, vô cùng phức tạp, được tạo thành
từ hàng tỷ tế bào gọi là tế bào thần kinh (nơron
thần kinh) 60% bộ não con người được làm từ chất béo. 40% còn lại là sự kết
hợp của nước, protein, carbohydrate và muối.
Cùng với tủy sống, các dây thần kinh phối hợp lại tạo nên hệ thống
thần kinh trung ương và ngoại vi. Hệ thống thần kinh vận hành nhờ vào quá trình
chuyển tiếp tín hiệu điện qua lại từ não đến tủy sống, các dây thần kinh và đến
các bộ phận khác nhau của cơ thể.
Não
bộ nằm ở phần đầu của cơ thể, được bao phủ bởi lớp vỏ xương gọi là
hộp sọ. Vai trò của hộp sọ là bảo vệ não khỏi các sang chấn tác động từ bên
ngoài và giữ ổn định, tránh rung lắc gây ra khi con người di chuyển, xoay đầu…
Phân cách giữa hộp sọ và não là màng não, bao gồm ba lớp mô có nhiệm vụ che phủ
và bảo vệ hệ thần kinh trung ương. Não có ba phần chính:
Đại
não chiếm đa số thể tích của hộp sọ. Nhiệm vụ giải quyết mọi vấn đề
có liên quan đến trí nhớ, suy tư và cảm xúc, đồng thời cũng điều khiển cả vận động;
chiếm hơn 80% khối lượng não nhưng số lượng tế bào thần kinh tương đối ở vỏ não
chiếm chứa đến 69 tỷ nơron thần kinh khoảng 19% tế bào thần kinh não.
Tiểu
não nằm ở phía sau đầu, bên dưới đại não, nó điều khiển sự phối hợp
và thăng bằng; .
Cuống
não nằm dưới đại não ngay phía trước tiểu não. Nhiệm vụ nối não bộ
với tủy sống và kiểm soát các chức năng tự động chẳng hạn như hô hấp, tiêu hóa,
nhịp tim và huyết áp.
Phần não phía sau trán, được gọi là vỏ não trước trán (thùy trán) là một trong những phần cuối
cùng của não phát triển và “trưởng thành”. Từ 25 tới khoảng 60 tuổi, não bộ của
bạn vẫn tiếp tục duy trì sự ổn định và sau 60 tuổi, bạn có thể bắt đầu có những
dấu hiệu sa sút trí tuệ, suy giảm nhận thức do sự lão hóa của não bộ.
Bộ não con người có trọng lượng khoảng 1,4 – 1,5 kg. Trong đó, chiếm hơn 80% khối lượng não là phần
vỏ não, tức vỏ não sẽ nặng xấp xỉ 1,2 kg và tiểu não nặng 0,1 – 0,2 kg.bộ não
con người lại có đến 86 tỷ nơron thần kinh,
Vỏ
đại não (H: 大脑皮质, A: Cerebral
cortex, P: Cortex cérébral) là
khu vực lớn nhất của đại não trong não của động vật có vú và đóng một vai trò
then chốt đối với trí nhớ, sự chú ý, tri giác, nhận thức, tư duy, ngôn ngữ, và
ý thức. Vỏ đại não là vùng não ở trước nhất và cấu tạo từ một khu vực bên ngoài
làm từ mô thần kinh gọi là chất xám, chứa các tế bào nơron. Nó cũng được chia
thành bán cầu đại não trái và phải bởi rãnh dọc, nhưng hai bán cầu được nối với
nhau ở giữa bởi thể chai. Vỏ đại não thì được cấu tạo hoàn toàn từ chất xám,
trái ngược với lớp chất trắng ở bên dưới.
Ở những loài động vật có vú lớn, vỏ đại não thường có nếp, bề mặt
được tăng lên cho phép các mô-đun, hay khu vực, có chức năng được thêm vào và
tiến hóa nhiều hơn và đa dạng hơn. Nếp nhăn (gồm các hồi não là các phần nhô lên - gyri và rãnh não là các rãnh sâu - sulci) hoặc là ụ ở vỏ thì được gọi là hồi, và đường
rãnh thì gọi là rãnh. Những lớp cuộn bề mặt này xuất hiện trong quá trình phát
triển thai nhi và tiếp tục trưởng thành sau khi sinh ra thông qua một quá trình
gọi là gyrification. Có phân vùng chức năng như sau:
Vùng
thị giác tại thuỳ chẩm.
Vùng
thính giác, vị giác tại thuỳ thái dương.
Vùng
cảm giác ở hồi đỉnh lên (sau rãnh đỉnh).
Vùng
vận động nằm ở hồi trán lên, tại thuỳ trán.
Vùng
vận động ngôn ngữ nằm gần rãnh thái dương.
Vùng
hiểu tiếng nói nằm gần vùng thính giác.
Vùng
hiểu chữ viết nằm gần vùng thị giác.
Tất cả các loài động vật có vú đều có sự phân lớp giống nhau ở lớp
ngoài của não - chính là vỏ não - nhưng chỉ những động vật có vú lớn hơn mới có
vỏ não gấp lại. Ví dụ, bộ não chuột có bề mặt nhẵn, trong khi bộ não lớn hơn
đáng kể như của người, có hàng chục gyri và sulci. Bề mặt não não con người gấp
lại vì thế diện tích thực tế của nó lớn hơn - nghĩa là sức mạnh xử lý thông tin
lớn hơn, nhưng không hoàn toàn rõ ràng những yếu tố nào quyết định hình dạng biểu
tượng của gyri và sulci trong não người.
Biết được cách thức bộ não phát triển thành hình dạng gấp khúc
có thể giúp các nhà khoa học giải thích rõ hơn những gì xảy ra ở những người mắc
các bệnh bẩm sinh như polymicrogyria (số
lượng nếp gấp quá nhiều), pachygyria (các
nếp gấp dày bất thường) và lissencephalia (não không có nếp gấp).
Chất xám phát triển nhiều hơn chất trắng, dẫn đến sự
"vênh" và tạo cho vỏ não có hình dạng kiểu nếp gấp, hay chúng ta thường
đùa là "não nhăn".
Lissencephaly (não phẳng,
não trơn, não mịn) là một rối loạn hình thành não hiếm gặp gây ra bởi tế
bào thần kinh bị khiếm khuyết trong ngày thứ 12 đến tuần thứ 24 của thai kỳ dẫn
đến thiếu sự phát triển của nếp nhăn (gyri)
và rãnh (sulci) ở não. Trẻ mắc bệnh
lissencephaly thường chậm phát triển, gây khó khăn cho việc học tập hay sinh hoạt
thường ngày, động kinh, chúng còn bị co thắt cơ, co giật. Người mắc hội chứng
này sẽ bị giảm tuổi thọ có thể tử vong trước 10 tuổi.
Bề mặt bộ não có nhiều nếp cuộn gấp với các chức năng đặc biệt của
từng phần ở vỏ não:Nhận biết các cảm giác của cơ thể, thị giác, thính giác và
khứu giác đối với môi trường ngoài; Tạo
ra tư duy, giải quyết các vấn đề và lập kế hoạch; Tạo ra và lưu trữ vào ký ức; Điều
khiển các chức năng hoạt động.
Bộ não chia làm hai bán cầu trái và phải. Các chuyên gia không
chắc chắn là “não trái” và “não phải” khác nhau về chức năng ra sao, ngoại trừ
rằng:
Bán cầu não trái điều khiển cử động của nửa bên phải cơ thể.
Bán cầu não phải điều khiển cử động nửa thân bên trái.
Ở con người, đa số vùng ngôn ngữ nằm chủ yếu trên bán cầu não
trái.
Thế giới thực của bộ não diễn ra trong các tế bào riêng lẻ. Não
người trưởng thành chứa khoảng 100 tỉ tế bào thần kinh, hay còn gọi là nơron, với
các nhánh, nối kết tại hơn 100 tỉ tỉ điểm. Các nhà khoa học gọi cái mạng lưới
đâm nhánh chằng chịt này là "rừng tế bào thần kinh".
Các
bệnh lý về não thường gặp: bao gồm đột quỵ, Alzheimer, Parkinson, động kinh, viêm màng não
và u não,… gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng nhận thức, vận động và hành
vi. Triệu chứng phổ biến là đau đầu dữ dội, yếu liệt, nói ngọng, chóng mặt và rối
loạn trí nhớ. Cần đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường để điều trị kịp thời:
1.
Đau đầu
2.
Bệnh mạch máu
não bao gồm một nhóm tình trạng ảnh hưởng đến lưu lượng máu và các
mạch máu trong não. Có thể kể đến như hẹp mạch máu não, vỡ mạch máu não, tắc
nghẽn mạch máu não,…
3.
Viêm màng não là tình trạng viêm, sưng nề màng bảo vệ bao
phủ não và tủy sống. Có thể bao gồm: sốt cao, đau đầu, cứng cổ, co giật,…
4.
Động kinh là một bệnh lý mạn tính xảy ra do sự bất thường
trong não bộ dẫn tới sự kích thích cùng lúc một nhóm các tế bào thần kinh của vỏ
não.
5.
Đột quỵ não còn gọi là tai biến mạch máu não, xảy ra khi
não bị tổn thương đột ngột do mạch máu nuôi dưỡng phần não đó bị tắc (nhồi máu não) hoặc bị vỡ (xuất huyết não),…gây ra những hệ lụy
nghiêm trọng, người bệnh có thể bị liệt, hôn mê và thậm chí tử vong, mang
thương tật vĩnh viễn như liệt chi, liệt nửa người, co cứng gân cơ, mất ngôn ngữ,
rối loạn cảm xúc,…
6.
Bệnh Parkinson khởi phát khi các tế bào thần kinh trong
chất đen dần dần bị phá vỡ hoặc chết đi. Khi đó người bệnh có thể có biểu hiện
“chậm” trong việc thực hiện một động tác bất kỳ (bradykinesia), run (tremor)
hay cứng cơ (stiffness of muscle).
7.
Sa sút trí tuệ là một dạng của hội chứng suy giảm trí nhớ,
khiến người bệnh hay quên, không hoặc khó có khả năng nhận biết về thời gian và
không gian, suy giảm khả năng suy nghĩ, không thể kiểm soát được hành vi và gặp
khó khăn trong việc thực hiện các hoạt động hàng ngày. Thường gặp ở người cao
tuổi do sự lão hóa của não, có thể xuất hiện thứ phát từ một số bệnh lý não như
bệnh Parkinson, bệnh Alzheimer, chấn thương sọ não, nhiễm trùng thần kinh trung
ương và rối loạn miễn dịch, não úng thủy,…
8.
Bệnh Alzheimer là loại thoái hóa thần kinh gây bệnh mất
trí nhớ phổ biến nhất. Nguyên nhân gây bệnh có thể bao gồm sự kết hợp của những
thay đổi liên quan đến tuổi tác trong não, cùng với các yếu tố di truyền, môi
trường và lối sống.
9.
Não úng thủy (chứng
đầu nước) là sự tích tụ chất lỏng trong các khoang não thất sâu bên trong
não, thường gặp ở trẻ em. Thông thường, dịch não tủy được tạo mới và dẫn lưu từ
khoang ngoại tủy, bể chứa, hệ thống não thất, đến hạt màng não để trao đổi với
hệ thống tĩnh mạch. Một sự bất thường trên con đường hồi lưu của dịch não tủy,
khiến chúng ứ đọng, làm tăng kích thước của não thất và gây áp lực lên não.
10.
U não là sự phát triển một cách bất thường của một nhóm tế
bào thần kinh hoặc thần kinh đệm. Các khối u não có thể diễn ra trong mô não hoặc
nằm ở các vị trí lân cận bao gồm dây thần kinh, tuyến yên, tuyến tùng và màng
não. U não có thể là u lành tính hoặc u ác tính hay còn được gọi là ung thư
não.
11.
Chấn thương sọ não (TBI)
xảy ra khi một chấn thương bất ngờ gây tổn thương não, có thể do một cú đánh hoặc
ngã gây đập mạnh phần đầu vào vật thể cứng,… Với những chấn thương sọ não nhẹ,
hầu hết mọi người đều phục hồi hầu hết hoặc toàn bộ chức năng não mà không phải
can thiệp điều trị chuyên sâu. Ngược lại, khi có chấn thương sọ não nặng, người
bệnh có thể phải cần trải qua những can thiệp và phẫu thuật thần kinh và để lại
di chứng ít nhiều lên hệ thống não bộ.
12.
Xuất huyết não (chảy
máu não) là một loại đột quỵ não. Nguyên nhân là do động mạch trong não bị
vỡ và gây chảy máu cục bộ ở các mô xung quanh. Tình trạng này sẽ giết chết các
tế bào não và gây tử vong nếu không điều trị kịp thời.
13.
Tụ máu não là tình trạng tụ máu trong hộp sọ. Nguyên nhân
thường do mạch máu bị vỡ trong não. Máu có thể tích tụ trong mô não hoặc bên dưới
hộp sọ, gây áp lực lên não. Các triệu chứng thường gặp đối với người bị tụ máu
não bao gồm: Đau đầu nghiêm trọng, nôn mửa, buồn ngủ và mất ý thức dần dần,
chóng mặt, lú lẫn, nói lắp, rối loạn vận động, co giật, hôn mê bất tỉnh,…
14.
Cách
chăm sóc não bộ khỏe mạnh
Tập thể dục
thường xuyên: Tập thể dục thường xuyên cũng có lợi cho não, nguy cơ mắc bệnh
Alzheimer thấp hơn. Nên tập thể dục vài lần mỗi tuần, mỗi lần tập trong 30 đến
60 phút. Có thể đi bộ, bơi lội, chơi cầu lông hoặc thực hiện bất kỳ hoạt động
thể dục nào mà mình yêu thích.
Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ
đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe não, giúp loại bỏ các protein bất thường
trong não và củng cố ký ức, giúp tăng cường trí nhớ tổng thể và sức khỏe não bộ.
Nên ngủ bảy đến tám giờ liên tục mỗi đêm, không ngủ những giấc ngủ ngắn hai hoặc
ba giờ. Ngủ liên tục giúp não có thời gian củng cố và lưu trữ ký ức một cách hiệu
quả.
Tương tác xã hội: giúp tránh
khỏi trầm cảm và căng thẳng, có thể góp phần làm mất trí nhớ và tăng nguy cơ mắc
các bệnh thần kinh khác. Hãy tìm kiếm cơ hội kết nối với những người thân yêu,
bạn bè và những người khác, đặc biệt nếu bạn sống một mình.
Xây dựng lối sống
khoa học: Nên ăn đầy đủ các nhóm thực phẩm, hạn chế ăn thực phẩm nhiều
chất béo và dầu mỡ, tránh uống nhiều bia rượu, không hút thuốc lá hay sử dụng
chất kích thích,… giúp góp phần cải thiện sức khỏe não bộ.
Rèn luyện trí
não: Bộ não của bạn giống như một cơ bắp. Bạn cần sử dụng và luyện
tập thường xuyên để giữ cho bộ não luôn khỏe mạnh,
chẳng hạn như chơi trò chơi ô chữ, đọc sách, chơi bài hoặc ghép hình,…
Bảo vệ vùng đầu: Đội mũ bảo
hiểm khi tham gia giao thông hoặc khi tham gia các môn thể thao, các trò chơi
nguy hiểm, khi đến công trường xây dựng, khi leo trèo trên cao,… giúp hạn chế
não bị tổn thương do va đập, chấn thương.
Thăm khám sức
khỏe định kỳ: giúp phát hiện và kiểm soát tốt các yếu tố có thể làm tăng
nguy cơ khiến bạn mắc các bệnh lý gây tổn thương não bộ như huyết áp cao, bệnh
tim mạch, thiếu máu não, béo phì,… Đồng thời giúp phát hiện sớm các bệnh lý trực
tiếp ở não như u não, phình, hẹp mạch máu não…
Từ hiểu biết trên, vận dụng
vào thực tế:
Mẹ đẻ tôi: Việc mẹ đẻ
tôi “luôn bấm Ni lon xốp hơi, xốp bong bóng, xốp khí hay xốp bóp nổ…”
(cả khi nằm Viện lẫn về nhà) đâu phải
do chúng tôi “nghĩ” ra mà việc này có từ hồi Cụ chưa ngã
(còn đang ở nhà TT). Hồi ấy, cháu Nội tôi (bé KT, SN 2016) thu gom những “giấy nilon chèn hàng” của Mẹ đẻ hắn (thải ra sau khi đã lấy đồ) đưa cho tôi, yêu
cầu vuốt phẳng, cắt vuông vức, gấp gọn,... rồi bảo: Gửi về AP để Cụ “bóp nổ” cho đỡ buồn!
Khi nhu cầu tăng, tôi mới hiểu đó là “Bubble
wrap” mà tên thường gọi của loại vật liệu “đóng gói” này là xốp hơi, xốp bong
bóng, xốp khí hay xốp bóp nổ…mà tên gọi cũ là Air Bubble được tạo thành từ việc
ghép lớp màng mỏng và lớp màng chứa bóng khí lại với nhau, sử dụng nhiều trong
việc bảo vệ chống sốc, chống va đập khi chuyển đồ đạc, sản phẩm, hàng hóa khi cần
lưu trữ hoặc vận chuyển (đồ dễ vỡ,..).
Lúc đầu, cháu VTH (con cô LTT) mua từng cuộn đã cắt, Sau vợ
tôi mua từng cuộn to gửi theo xe khách về.
Chúng tôi cắt ra từng “tờ” nhỏ để Cụ “sài” (tí
tách có tiếng đỡ buồn, rèn tay chống liệt,...) Cụ gọi đó là “cái bấm tay”. Được cái, Mẹ tôi khá “chịu
khó” môn “tập thể dục này” (kể cả ban đêm). Có điều như thế là hơi...“tốn”. Nhưng chả sao!
Bản
thân đã sang tuổi 73 (tôi sinh
2/1955) nhưng vẫn: Say “Phê”, mê “Lốc” và luôn đều kỳ “Tí tách “pốt” bài tải
lời hâm”.
Tất cả nhằm “rèn luyện trí não, giữ cho bộ não luôn khỏe mạnh,
tránh “lỳ não” mất các nếp nhăn.
Chả hiểu như vậy đã chuẩn chưa ?
-
Lương Đức Mến, BS từ nhiều nguồn TK
và thực tiễn, ngày 03/3/Bính Ngọ-
Nhấn vào đây để đọc toàn văn...
Tóm tắt ...
