Mấy hôm nay, dư luận rộ lên việc
“Nhuận 2 tháng Sáu âm”. Mình cũng “a dua” vài điều xem sao. Thì ra có khối điều mình đã biết nhưng cũng lắm điều “lơ mơ”, thậm chí không tường,...nhưng đều cần lan tỏa!...
1. Nhắc lại không thừa:
Thời gian vốn tự nhiên sinh ra nhưng lịch lại
do con người lập ra lịch pháp (Calendar, phép làm lịch) để ghi thời gian. Để làm lịch con
người đã dựa vào ba đơn vị đo vốn được hình thành từ hiện tượng tự nhiên trong
vũ trụ, không phụ thuộc vào đơn vị đo đó là ngày (chu kỳ trái đất tự xoay trục nghiêng 23, 5 độ), tháng (chu kỳ mặt trăng chạy một vòng quanh trái đất), năm (chu kỳ trái đất quay một vòng quanh mặt trời). Vì thế, lịch gắn liền
với khoa học thiên văn và liên quan tới
khí hậu trên trái đất.
Ba đơn vị thời gian thiên văn đó (ngày, tháng, năm) không thông ước với
nhau, không thể tìm ra một số nào chia hết cho cả 3 đơn vị này. Do vậy trên thực
tế thì các mùa và các sự kiện thiên văn không lặp lại chính xác sau một số
nguyên các ngày nên sau một khoảng thời gian nhất định sẽ xẩy ra sai số lớn. Vì
vậy cần phải thêm vào một ngày hoặc một tháng để chỉnh lại các sai số do làm
tròn . Năm chứa Ngày, Tháng thêm vào đó đươc gọi là “năm nhuận” !
“Nhuận” chữ Hán viết là 閏, có nghĩa là “thừa”. Thực ra tuy gọi là “năm nhuận” (H: 閏年, A: Leap year, P: Année bissextile) nhưng chỉ là hiện tượng
có “ngày thừa” 閏日, “tháng thừa” 閏月 trong năm đó so với các tháng, các năm bình thường khác, chứ
không phải là thừa năm!
1.1. Đối với Dương lịch:
Dương lịch (陽曆, The sun calendar/Le
calendrier solaire) là Phép tính lịch lấy năm Xuân phân làm cơ sở, có độ
dài bằng vòng quay của Trái đất quanh Mặt trời. Cũng bởi dựa vào chu kỳ mặt Trời
mà mặt Trời 日 thuộc Dương 陽 nên đây còn gọi là Lịch
Thái Dương. Lịch La Mã được Romulus (người
sáng lập thành Roma, khoảng 753 tCn) tạo ra dựa trên hệ thống âm lịch của
người Hy Lạp.
Khi làm lịch, người La Mã thời đó chưa
biết là Trái Đất quay xung quanh Mặt trời và năm của họ chỉ có 304 ngày, được
chia thành 10 tháng chứ không phải 12 tháng với tên của các tháng là Martius,
Aprilis, Maius, Junius, Quinctilis, Sextilis, September, October, November và
December. Trong đó tên chỉ 4 tháng đầu là tôn vinh các vị thần còn 6 tên chỉ 6
tháng cuối có nghĩa đen là tháng 5, 6, 7, 8, 9 và tháng
10.
Sau này, khi nhận ra lịch La Mã một
năm thiếu 60 ngày so với chu kỳ quay của Trái Đất, hoàng đế thứ hai của La Mã
là Numa Pompilius (715 tCn-673 tCn)
đã thêm hai tháng có tên là January và February và đặt ở cuối của lịch và mỗi
năm có 365 ngày, đó là Lịch Numa và theo học giả Sacrobosco (thế kỷ 13) thì nguyên thủy của các tháng
trong lịch này là rất đều, xen kẽ các tháng dài và ngắn. Từ tháng 1 đến tháng
12 thì độ dài các tháng là: 30, 29, 30, 29, 30, 29, 30, 29, 30, 29, 30, 29, tổng
cộng 354 ngày
Tới khi Julius Caesar (7/100 tCn-3/44 tCn) lên nắm quyền thì lịch
đã bị lệch mất 80 ngày so với mặt trời, và lịch sẽ còn lệch hơn nữa trong tương
lai. Do vậy, nhà Thiên văn học người Alexandria (Ai Cập) có tên là Sosigenes đã được Caesar giao việc nghiên cứu chỉnh
sửa lại lịch cho chính xác. Sosigenes đã xác định lại chính xác lịch hiện tại mỗi
năm thiếu 1/4 ngày. Ông đã xếp lại thứ tự tháng (đẩy January và February lên đầu) và đặt
ra quy định tháng Hai có 28 ngày và cứ 4 năm một lần thì tháng 2 có 29
ngày để bù cho 1/4 ngày bị dư ra của một năm. Lịch này gọi là lịch Julius, được
Julius Caesar giới thiệu năm 46 tCn và có hiệu lực từ năm 45 tCn.
Để thực hiện cải cách này, có một năm
(rất có thể là năm 46 tCn)
đã được kéo dài 445 ngày. Tháng sinh của Caesar, Quintilis, được đổi tên thành
Julius; ngày sinh của ông 12 tháng 7 trở thành quốc lễ của La Mã. Sacrobosco
cho rằng Julius Caesar đã thêm 1 ngày vào mọi tháng, ngoại trừ tháng Hai, tổng
cộng là 11 ngày nữa, tạo ra năm có 365 ngày. Ngày nhuận có lẽ đã được thêm vào
tháng Hai trong năm nhuận: 31, 29 (hay 30), 31, 30, 31, 30, 31, 30, 31, 30,
31, 30. Như vậy tháng 8 (tháng Augustus)
ngắn ngày hơn tháng 7 (tháng Julius)
nên sau đó Hoàng đế La Mã Augustus (63 tCn-14) đã đổi độ dài các tháng là :
31, 28 (hay 29), 31, 30, 31, 30, 31,
31, 30, 31, 30, 31. Đây chính là độ dài các tháng mà ngày nay chúng ta đang
dùng.
Nhưng độ dài của năm mặt trời là
365,242216 ngày cho nên lịch Julius dài hơn khoảng 0,0078 ngày trong một năm, tức
là khoảng 11 phút 14 giây. Để bù vào sự khác biệt này thì cứ 400 năm ta sẽ bỏ bớt
đi 3 ngày năm nhuận. Cho đến năm 1582 (sự
sai biệt đã lên đến 10 ngày). Vào năm đó, Giáo hoàng Gregory XIII (1502-1582) quyết định bỏ 10 ngày trong
tháng 10 năm đó để cho lịch và mùa màng tương ứng trở lại. Sau ngày 4 tháng 10
năm 1582 là ngày 15 tháng 10. Lịch đã sửa mang tên lịch Gregory và được áp dụng
cho đến bây giờ. Độ dài của năm được xác định chính xác bằng 365,2425 ngày, vì
thế đến thời điểm áp dụng lịch Gregôriut thì thời gian theo lịch Juliut đã chậm
đi 10 ngày. Để loại trừ sai, lịch đó đã quyết định bỏ 10 ngày trong tháng 10
năm đó để cho lịch và mùa màng tương ứng trở lại và quy định: tại Roma, Espagne
và Portugal, cũng như các nhà thờ Thiên chúa giáo thì ngày hôm sau của thứ năm
4/10/1582 là 15/10/1582; chu kì nhuận xác định là: 400 năm có 97 năm nhuận. Trong đó: Các năm không nhuận có 365 ngày (các tháng
4, 6, 9, 11 có 30 ngày, tháng 2 có 28 ngày, 7 tháng còn lại có 31 ngày); riêng
năm nhuận có 366 ngày (tháng 2 để có 29 ngày).
Nguyên tắc xác định năm nhuận theo lịch
Gregory: các năm chia hết cho 4 (như năm
1964, 1980, 2004, 2012…) là năm nhuận, nhưng với các năm chia hết cho 100
thì phải đồng thời chia hết cho 400 mới là năm nhuận. Theo đó các năm 1700,
1800, 1900, 2100, 2200… không là năm nhuận vì không chia hết cho 400, còn các
năm 1600, 2000 hay 2400, 2800… là năm nhuận ! Theo nguyên tắc này thì trung
bình một năm có 365 + 1/4 − 1/100 + 1/400 = 365,2425 ngày, tức là 365 ngày 5 giờ
49 phút và 12 giây. Việc này để đảm bảo ngày xuân phân ở châu Âu rơi vào ngày
21 tháng 3, để đảm bảo ngày lễ Phục Sinh có thể điều chỉnh theo ngày xuân phân
một cách rõ ràng hơn.
Một năm Xuân phân (tính giữa hai điểm Xuân phân kế tiếp nhau)
là khoảng 365,242375 ngày. Quy tắc tính năm nhuận theo lịch Gregory lấy một năm
trung bình là 365,2425 ngày.
Sự sai khác rất nhỏ này (trên 0,0001 ngày) có nghĩa là sai số thời
gian sẽ tích lũy đủ một ngày trong khoảng 8.000 năm. Vì thế quy tắc tính năm
nhuận của lịch Gregory là đủ thỏa mãn.
Chú ý rằng, khi
các tháng được đặt tên lại, theo tiếng Anh là: 1 January (31 ngày), 2
February (28 hay 29 ngày), 3 March (31 ngày), 4
April (30 ngày), 5 May (31 ngày), 6
June (30 ngày), 7 July (31 ngày), 8
August (31 ngày), 9 September (30 ngày), 10
October (31 ngày), 11 November (30 ngày), 12
December (31 ngày) Như thế, để dễ nhớ: tháng 2 là tháng cuối
của năm thời lập lịch lại liên quan đến chết chcs, án tử nên rút đi chỉ còn 28
ngày (năm thương) hay 29 ngày (năm nhuận) còn tháng 7 (July)
và tháng 8 (August) mang tên 2 Hoàng đế lập quốc của La Mã nên có 31
ngày; còn cứ một tháng 31 ngày đến tháng 30 ngày bắt đầu từ tháng 1.
Liên Hợp quốc thấy rằng lịch Gregorien không thích
hợp với sinh hoạt kinh tế hiện tại nên có ý định sửa thành lịch vĩnh viễn quốc
tế. Nhưng là vấn đề của các nhà khoa học, không thuộc lĩnh vực cần biết của
thảo dân.
Dương lịch chúng ta sử dụng ngày nay chính là lịch La Mã đã được hoàn thiện
nhiều lần và lần cuối là bởi Giáo hoàng Grégoire XIII (1572-1585). Do
lịch sử đó nên có 2 tháng liền nhau (7 July và 8 August) đều 31 ngày
và tháng 2 (February) ít ngày nhất, chỉ 28 hay 29 ngày! Nó được tính
theo chu kỳ quay của Trái Đất quanh Mặt Trời (365 ngày/năm). Tuy nhiên, thời gian cần thiết để trái đất quay hoàn
toàn một vòng quanh mặt trời khoảng 365,24 ngày nên cứ mỗi năm vượt qua khoảng
cách giữa dương lịch và thời gian trái đất quay quanh một vòng mặt trời sẽ
chênh lệch 5 giờ, 48 phút và 56 giây. Để điều chỉnh, dương lịch áp dụng quy tắc
năm nhuận, cứ 4 năm lại thêm một ngày, đưa tổng số ngày của năm nhuận lên 366.
1.2. Đối với Âm Dương lịch
Nếu như Dương lịch đã qua nhiều lần đổi
thay như đã nói thì Âm lịch cũng trải qua nhiều thay đổi, sửa chữa. Chúng ta đã
biết: năm Mặt Trăng 年 là từ Tết Nguyên Đán này đến Tết Nguyên Đán tiếp theo, được sử
dụng để tính ngày. Năm Mặt Trời 歲 là
chu kỳ giữa hai Lập Xuân liền nhau hay giữa hai Đông chí, dùng để tính
tháng.
Vì năm Âm lịch cổ điển chỉ có 354,36
ngày nên so với chu kỳ thay đổi thời tiết trên Trái Đất là 365,25 ngày, hụt mất
hơn chục ngày. Chỉ vài năm là số ngày chênh lệch này lên đến cả tháng. Chỉ
mươi, mười lăm năm, số ngày chênh lệch này lên đến nửa năm. Do đó, Âm lịch cổ
điển không phản ánh chính xác thời tiết nữa, nếu năm nào đó Tết Nguyên Đán vào
mùa Xuân thì mươi mười lăm năm sau, Tết Nguyên Đán vào giữa mùa Hè! Cổ nhân
quan niệm chuyển động tương đối của Mặt Trời so với Trái Đất là trong mỗi chu kỳ
4 mùa, Mặt Trời đi trên 1 quỹ đạo tưởng tượng gọi là đường Hoàng Đạo. Các cụ
quan sát vị trí Mặt Trời hàng ngày trên đường Hoàng Đạo đó luôn thay đổi trong
suốt 4 mùa và sau đó lại lặp lại cho 4 mùa tiếp theo. Họ đánh dấu 24 vị trí Mặt
Trời trên đường Hoàng Đạo đó ứng với 24 ngày gọi là Ngày Tiết (Lập Xuân, Vũ Thủy, Kinh Trập, Xuân Phân…).
Từ lâu, người Phương Đông đã biết đến
sự sai lệch của Âm lịch cổ điển (chỉ dựa
vào Mặt Trăng) so với thời tiết (do Mặt
Trời quyết định). Vì vậy, người ta tìm cách điều chỉnh lại Âm lịch theo Mặt
Trời, thành Âm Dương lịch (lịch ngày nay chúng ta vẫn đang dùng và gọi
là Âm lịch nhưng thực ra đó là Âm Dương lịch). Âm Dương lịch (A: Lunisolar calendar, P: Calendrier luni-solaire, H: 陰陽曆) này được áp dụng từ thời
Minh (明朝, 1368 – 1644) và hoàn chỉnh như ngày nay
dưới triều Thanh (清朝, 1644 - 1911). Ở Việt Nam thường gọi là “lịch ta”! Đó là hệ lịch lấy chu kỳ mặt trăng (mọc, lặn, khuyết, tròn) giống như Âm lịch vừa lấy năm theo vòng
thời tiết, không sai lệch nhiều với thời tiết 4 mùa nên cứ 3 năm rồi 2 năm âm lịch
người ta phải cho thêm một tháng nhuận để năm âm lịch và dương lịch không sai
nhau nhiều (三年一閏, 五年再閏, tam niên nhất nhuận, ngũ
niên tái nhuận). Do đã có nhuận để đuổi kịp dương lịch này phải lấy giờ chuẩn,
ngày chuẩn theo phép tính múi giờ. Chính quy luật nhuận này cùng với quy ước
pháp định múi giờ (Việt Nam múi giờ 7 còn
Trung Quốc là múi giờ 8) đã tạo nên sự khác nhau giữa lịch âm của chúng ta
với lịch âm Trung Quốc. Dù Việt hay Hoa thì mỗi năm có 12 tháng, tháng đủ có 30
ngày, tháng thiếu, 29 ngày. Cứ 19 năm
thì nhuận 7 lần, mỗi lần nhuận một tháng. Dù thế nào thì lịch này dựa vào chu kỳ
quay của Mặt Trăng quanh Trái Đất. Một năm chỉ có khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm
Dương lịch khoảng 11 ngày. Vì vậy, nếu không có tháng nhuận, lịch Âm sẽ ngày
càng lệch xa.
Tháng đầu năm là tháng Giêng 正月 và tháng
cuối năm là tháng Chạp 臘月không bao giờ được lấy làm tháng nhuận. Ngày đầu năm,
ngày mùng Một Tết, là ngày đầu tuần trăng thứ nhì sau ngày tiết Ðông chí (Winter solstice, thường xem như là ngày mà
đêm dài nhất trong năm). Tùy theo tuần
trăng ở ngày Ðông chí mà ngày đầu năm sẽ đến trong khoảng 30 đến 59 ngày sau
ngày đó. Do đó ngày mùng Một Tết chỉ có
thể nằm trong khoảng 20 tháng 1 đến 21 tháng 2 Dương lịch. Tháng âm lịch thường đi sau tháng dương lịch
một hay hai thứ, như tháng ba âm lịch ứng với tháng tư hoặc tháng năm dương lịch.
Tuy nhiên, như vậy vẫn chưa đủ, năm âm lịch vẫn chậm hơn so với năm dương lịch.
Khắc phục tình trạng trên bằng cách cứ 19 năm lại có một lần cách thêm một
tháng nhuận theo quy luật nhuận là tháng theo tiết khí mà không có trung khí. Với
cách đặt nhuận như vậy, cuối một chu kì tổng số ngày theo ÂDL và theo năm Xuân
phân xấp xỉ bằng nhau nhưng trong từng năm của chu kì thì ngày tháng vẫn sai
nhau.
Nếu năm Mặt Trời được định nghĩa như
là năm chí tuyến thì âm dương lịch sẽ cung cấp chỉ thị về mùa; nếu nó được tính
theo năm thiên văn thì lịch sẽ dự báo chòm sao mà gần đó trăng tròn (điểm vọng) có thể xảy ra. Thông thường
luôn có yêu cầu bổ sung buộc một năm chỉ chứa một số tự nhiên các tháng, trong
phần lớn các năm là 12 tháng nhưng cứ sau mỗi 2 (hay 3) năm lại có một năm với
13 tháng. Lịch gắn bó Thái âm (Mặt trăng)
với Thái dương (Mặt trời) và được gọi
là “Âm dương lịch”. Nhưng phiền phức là để đạt được mục đích ấy là khó, vì số
Tuần Trăng và Thời tiết đều là số có phần lẻ (Tuần Trăng hay Sóc sách : 29,530588 ngày trung bình; Thời tiết hay Tuế
chu : 365,242216 ngày trung bình).
Do tính ưu việt bởi cách tính thuận tiện, đơn giản, phản ánh
đúng chu trình thời tiết trong năm nên Dương lịch được dùng cả ở những nước vốn
vẫn dùng âm lịch hoặc âm - dương lịch: Anh 英格蘭 áp dụng từ 3/9/1752, Nga 俄羅斯 năm 1918,
Hy Lạp 希拉 năm 1923, Nhật 日本: 1873, Trung Quốc 中國 1912, Roumanie 西班牙: 1820...và ngày nay được dùng rộng rãi trên thế giới.
2.
Nhuận:
Âm lịch không khớp hoàn toàn với chu kỳ
của Mặt Trăng và Mặt Trời, nên cứ khoảng 2-3 năm lại có một tháng nhuận để điều
chỉnh. “Nhuận” (A: Intercalation, P: Intercalation,
H: 置閏) có nghĩa là “thừa”, đó chính là sự dôi ra (ngày, tuần,
tháng) so với năm thường để làm cho lịch phù hợp với các mùa thời tiết. Thực ra tuy
gọi là “năm nhuận” (H: 閏年, A: Leap year, P: Année bissextile) nhưng chỉ là hiện tượng có “ngày
thừa” 閏日, “tháng thừa” 閏月 trong năm đó so với các tháng, các năm bình thường khác, chứ
không phải là thừa năm! Những năm mà có số chỉ năm dương chia hết cho
4 và chia cho 19 dư 0, 3, 6, 9, 11, 14, 17 là những năm cả dương lịch và âm
lịch đều nhuận và đó là “nhuận kép”: tháng 2 dương lịch có 29 ngày và năm âm
lịch có 13 tháng.
Âm lịch tính theo chu kỳ Mặt trăng quay quanh Mặt trời mà chu kỳ
đó kéo dài 29,53 ngày nên một năm với 12 chu kỳ quay sẽ có khoảng 354 ngày. Như
vậy, so với năm Dương lịch thì năm Âm lịch ít hơn khoảng 11 ngày, sau 3 năm sẽ
là 33 ngày, tức là hơn 1 tháng. Để khắc phục “khoảng cách chênh lệch đó” và để
phù hợp với thời tiết, người ta đưa ra “năm nhuận” (năm có 13 tháng) và
đó chính là “Âm Dương lịch” mà ta đang dùng. Trong đó cứ 3 năm có 1 năm nhuận,
5 năm có 2 năm nhuận, 19 năm có 7 năm nhuận.
Nếu năm nào cả Lịch Âm và Lịch Dương đều “nhuận” thì là là năm “nhuận
kép”. Ví dụ năm MMXX (2020 Canh
Tý) : tháng 02/2020 trong lịch Dương có 29 ngày (vào thứ Bẩy) và
lịch âm Canh Tý có tháng Tư nhuận. Và năm Kỷ Hợi chỉ có 354 ngày, thế nhưng năm
Canh Tý (2020) thì lại có tới 384 ngày.
Mở rộng ra, từ 2012 đến 2060 các năm “nhuận kép” là các năm mà
con số chỉ năm dương lịch thỏa mãn điều kiện: 2012 + n8 với n là số nguyên
dương. Ví dụ năm: 2020 (Canh Tý), 2028 (Mậu Thân), 2036 (Bính
Thìn). Năm “nhuận kép” không có hàm ý gì về thời tiết, khí hậu. Do vậy
cũng không thể ảnh hưởng đến vận hạn của con người hay quốc gia rộng ra là toàn
thế giới. Lịch sử đã chứng minh như vậy.
Nhuận chỉ là một hiện tượng điều chỉnh
lịch và không ảnh hưởng trực tiếp đến vận mệnh hay cuộc sống con người. Vì vậy,
các hoạt động thường nhật vẫn diễn ra bình thường, và mọi quyết định lớn vẫn
nên dựa vào hoàn cảnh thực tế.
2.1.Nguyên tắc tính nhuận:
Đã đề cập ở trên, giờ tổng quy lại: Lấy số năm Dương lịch tương
ứng chia cho 19, nếu số dư là một trong các số: 0, 3, 6, 9, 11, 14, 17 thì năm
Âm lịch đó có tháng nhuận. Tức tháng được thêm vào để đồng bộ Âm lịch với Dương lịch, giúp lịch
âm không bị lệch quá nhiều so với lịch dương. Ví dụ năm Nhâm Thìn phần lớn các ngày trong năm
2012 (bắt đầu từ 23 tháng 1 năm 2012 đến 10 tháng 2
năm 2013) mà con số chỉ năm Dương lịch là 2012 khi
chia cho 19 được 105, dư 17 nên năm Nhâm Thìn 2012 âm lịch có nhuận tháng mà là
tháng Tư. Theo nguyên tắc đặt tên, tháng Nhuận không có tên
Can Chi mà gọi theo tên tháng nó Nhuận, tức là tháng Ất Tỵ nhuận 乙巳. Nó
bắt đầu từ thứ Hai ngày 21/5/2012, tức Ngày Nhâm Ngọ 壬午, tháng
Ất Tỵ (nhuận), năm Nhâm Thìn, Giờ đầu
ngày: Canh Tý, Tiết: Tiểu mãn và kết thúc vào thứ Hai 18/6/2012. Vì tháng Nhuận
thiếu nên đây là ngày 29/4 nhuận, tức ngày Canh Tuất 庚戌, tháng
Ất Tỵ (nhuận), năm Nhâm Thìn, Giờ đầu
ngày: Bính Tý, Tiết: Mang chủng. Lại nữa
năm MMXII, số chỉ năm là 2012 và số này chia hết cho 4
nên là năm nhuận. Tháng
Hai có 29 ngày. Đó
là: Thứ Tư 29/02/2012, Ngày 8/2 âm lịch (ngày Canh Thân 更申, tháng Quý Mão 癸卯, năm Nhâm Thìn 壬辰); Giờ đầu ngày: Bính Tý; thuộc Tiết: Vũ Thủy.
Việc tính tháng nhuận Âm lịch là tháng nào ta phải xác định các
điểm Sóc và các điểm trung khí, tức là phải tính chính xác vị trí của Mặt Trăng
cũng như Trái Đất trên quỹ đạo chuyển động và việc đó rất phức tạp. Theo các
nhà Thiên văn học thì năm Canh Tý 2020 này nhuận vào tháng 4 âm lịch và ngày
01/4 nhuận là thứ Bảy ngày 23/5/2020, nó là ngày Bính Dần, tháng Tân Tỵ (tên
Can Chi của tháng chính). Đối với công việc tính theo lịch âm thì Tết và ngày cúng
giỗ nếu rơi vào tháng sau tháng nhuận phải “chờ” thêm 1 tháng nữa, còn nếu rơi
vào tháng có tên nhuận phải cúng vào tháng chính.
Dương lịch lấy khoảng thời gian 1 vòng
quay của Trái Đất quanh Mặt Trời là một năm, gồm 365,25 ngày và chia ra 12
tháng, có tháng 31 ngày, có tháng 30 ngày, riêng tháng 2 bình thường có 28 ngày
(tổng cộng 365 ngày). Để bù số lẻ gần
0,25 nên cứ 4 năm, Dương lịch lại có 1 năm nhuận, tháng 2 có 29 ngày, cả năm
366 ngày (chính xác là 400 năm có 97 năm nhuận, tháng 2 có 29 ngày, cả năm 366
ngày). Đối với người
làm công ăn lương, tháng Hai dương lịch năm “nhuận” phải làm thêm 1 ngày không
lương.
Việc đặt ngày trong Âm dương lịch theo
nguyên tắc “Sóc-Vọng”, sao cho các ngày đầu tháng luôn không có trăng; có 2 loại
tháng: tháng thiếu 月小 có 29 ngày, tháng đủ 月大 có 30 ngày; thường số tháng đủ nhiều hơn số tháng thiếu một
chút. Năm nhuận có 13 tháng, có hai tháng trùng tên, tháng thứ nhì là tháng nhuận
và tháng nhuận cũng theo nguyên lý “sóc vọng” và “thiếu-đủ” trên.
Tháng nhuận là tháng không chứa Trung
khí. Trong danh sách 24 tiết khí có 12 Trung khí (Đông chí, Đại hàn, Vũ thủy, Xuân phân, Cốc vũ, Tiểu mãn, Hạ chí, Đại thử,
Xử thử, Thu phân, Sương giáng và Tiểu tuyết) và 12 Tiểu khí (Tiểu hàn, Lập xuân, Kinh trập, Thanh minh, Lập hạ, Mang chủng, Tiểu thử,
Lập thu, Bạch lộ, Hàn lộ, Lập đông và Đại tuyết)
Tùy theo tháng nhuận, năm nhuận có từ
382 đến 385 ngày. Trong 19 năm dương lịch có 228 tháng dương lịch, tương ứng với
235 tháng âm lịch, thừa 7 tháng so với năm dương lịch, gọi là 7 tháng nhuận. Bảy
tháng trước đó được quy ước vào các năm thứ 3, 6, 9 hoặc 8, 11, 14, 17, 19 của
chu kỳ 19 năm, chu kỳ Meton. Cái “lạ” của chu kỳ này là: cứ sau 19 năm thì ngày
tháng tương ứng giữa lịch âm, lịch dương lại lặp. Ví dụ Tết Nguyên Đán năm 2017
vào ngày 28/1 thì các năm trước đây hoặc sau này cách năm nay một bội số của 19
cũng thế (các năm 1960, 1979, …. hoặc 2027,
2036, 2055…. đều ăn Tết vào ngày 28/1). Các ngày Giỗ, Tết khác cũng như vậy.
2.2. Nhuận 2 tháng Sáu âm
Năm 2025 đặc biệt với hiện tượng “Song
xuân nhuận tháng Sáu”, mang ý nghĩa cát lành song tiềm ẩn những biến động năng
lượng. Đây là sự kết hợp của hai yếu tố, sự xuất hiện của hai tiết Lập Xuân
trong một năm âm lịch (song xuân) và
việc tháng Sáu được lặp lại (nhuận tháng
Sáu).
Năm 2025 là được tính bắt đầu từ ngày
01/01/2025 đến hết ngày 31/12/2025 dương lịch và không chia hết cho 4 nên không
phải là năm nhuận theo lịch Dương nhưng là một năm nhuận theo Âm lịch (2025 : 19 = 106 dư 11) nên năm Ất Tỵ (2025) có 13 tháng thay vì 12 tháng với 384 ngày tính từ ngày 29/01/2025 đến ngày
16/2/2026. Trong khi đó, dương lịch vẫn 365 này. Như vậy năm nay, số ngày trong
năm âm lịch dài hơn dương lịch tới 19 ngày. Điều này có nghĩa là khoảng cách từ
Tết Nguyên đán 2025 đến Tết Nguyên đán 2026 sẽ kéo dài gần 380 ngày, lâu hơn hẳn
một năm thông thường. Theo lịch Dương, mùng 1 Tết năm 2026 Âm lịch sẽ rơi vào
ngày 17/2/2026 (thứ Ba)
Thực ra, tháng nhuận sẽ không cố định
vào tháng nào mà có thể rơi vào bất cứ tháng nào từ tháng Giêng đến tháng Chạp
nhưng có điều kiện là tháng không chứa Trung khí và nên nhớ là trong danh sách
24 tiết khí có 12 Trung khí (Đông chí, Đại
hàn, Vũ thủy, Xuân phân, Cốc vũ, Tiểu mãn, Hạ chí, Đại thử, Xử thử, Thu phân,
Sương giáng và Tiểu tuyết) và 12 Tiểu
khí (Tiểu hàn, Lập xuân, Kinh trập, Thanh
minh, Lập hạ, Mang chủng, Tiểu thử, Lập thu, Bạch lộ, Hàn lộ, Lập đông và Đại
tuyết).
Tháng 6 âm lịch được chọn là tháng nhuận
vì từ ngày 25/7 đến ngày 23/8, trong âm lịch không có trung khí nào mà nó chứa
Tiểu khí là Tiểu Thử (小暑 nóng nhẹ) còn tháng có Trung khí là Hạ Chí (夏至 giữa Hè) điểm sóc 25/6 đến điểm sóc
25/7/2025 là tháng Sáu thường có có 30 ngày chứa trung khí Đại thử (22/7, 大暑, oi bức).
Tiếp đến là một tháng 6 nhuận kéo dài 29 ngày từ ngày 25/7 – 22/8/2025 dương lịch.
Điều này đã đưa tổng số ngày trong năm Ất Tỵ 2025 lên tới 384 ngày. Hơn nữa điểm
sóc (tháng âm lịch tiếp theo), trung
khí Xử thử (處暑, Mưa ngâu) lại diễn ra vào đúng ngày 23/8. Đó là ngày mùng 1 đầu
tháng âm lịch của tháng tiếp theo.
Có lẽ không thừa khi nhắc lại rằng: cũng vì năm
2025 có tháng 6 nhuận, nên năm Ất Tỵ 乙巳 có 13 tháng, và tiết Lập Xuân 立春 xuất hiện 2 lần (tạo
ra hiện tượng mà dân gian ví là “rắn hai
đầu”): lần
đầu vào ngày 3/2/2025 (tức thứ Hai ngày 06
Quý Mão 癸卯
tháng Giêng 戊寅 năm
Ất Tỵ) và lần
thứ hai vào ngày 4/2/2026 (tức thứ Tư ngày 17 Kỷ Dậu 己酉,
tháng Chạp Kỷ Sửu 己丑, năm Ất Tỵ ).
3.
Bình thường hóa:
3.1.Nhuận 2 tháng Sáu âm điều hiếm gặp
nhưng không phải là bất thường, vì theo quy luật, Lịch Âm 2025 nhuận
khoảng 2-3 năm một lần để điều chỉnh sự chênh lệch giữa năm Âm lịch và Dương lịch;
có thể coi là năm may mắn, thích hợp để mở rộng làm ăn, phát triển kinh doanh.
3.2. Theo quan niệm dân gian, sự kiện
này thường được xem là biểu tượng của một năm may mắn, mang
đến nhiều điều tốt lành và sự thịnh vượng. Trong đó có việc chậm đến “tháng Cô hồn”, tháng Bẩy âm tận 1 tháng!
Nhưng, tháng Sáu âm lịch được xem là
tháng “dương thịnh - âm suy”, là thời điểm giữa năm, giao thời giữa nắng gắt
mùa Hạ và chuẩn bị cho sự chuyển mình của mùa Thu. Thời tiết lúc này vô cùng
khó chịu. Khi tháng Sáu bị “nhân đôi”, tức có hai tháng Sáu âm, người xưa tin rằng
cán cân trời đất bị lệch, dẫn đến âm dương bất ổn, và điều đó là điềm không
lành, mùa hè nắng nóng sẽ kéo dài, “hỏa khí vượng”, dương khí quá mạnh, khiến
âm khí suy yếu. Âm khí đại diện cho sự bình ổn, điều hòa và bảo vệ con người khỏi
những năng lượng xấu. Nếu âm khi suy yếu thì vận mệnh cũng ảnh hưởng.
3.3.Vào những ngày tháng này, có người
sẽ hạn
chế làm việc lớn, trong đó có những việc như động thổ, cưới xin…
3.4. Ngày nay xã hội ngày càng phát
triển, người ta ít nghĩ và cũng ít tin vào những chuyện tâm linh. Cũng chưa có
nghiên cứu khoa học nào khẳng định trực tiếp những điều này. Thế nhưng những
người thuộc tầng lớp trước, hay những người sống chủ yếu ở các vùng quê thì vẫn
tin tưởng vào những kinh nghiệm truyền lại này rất nhiều, bởi con người xưa
luôn sống chan hòa với trời đất, cảm nhận sâu sắc sự bất thường từ những dấu hiệu
nhỏ nhất.
3.5. Tuy nhiên, “Có thờ có thiêng, có kiêng có
lành”, mục đích chính của người xưa vẫn là muốn khuyên chúng ta nên sống
hòa bình,... đừng tàn phá để “mẹ thiên nhiên” nổi giận,... năng làm việc thiện, tích đức, ...
Để khép lại bài viết, cần nhắc lại rằng
tuy một sự kiện xảy ra cùng một lúc (thời
gian tuyệt đối) nhưng được ghi lại bằng năm, tháng, ngày, giờ là thời gian “tương đối”,
thay đổi theo vị trí (kinh độ) của điểm
quan sát trên trái đất. Để thống nhất khi đánh giá, người ta định ra múi giờ mà
trong đó Việt Nam lấy múi giờ thứ 7 làm gốc, Trung Quốc múi giờ 8,… nên không
thể “áp” lịch Trung hay bất cứ lịch của nơi nào khác sang lịch Việt mà “xem ngày”, “chọn giờ”,... được !
-Lương Đức Mến, BS từ nhiêù nguồn TK, 25/6/Ất Tỵ-
Nhấn vào đây để đọc toàn văn...
Tóm tắt ...
